Nguồn gốc và sự phát triển
Đất Bình Dương đã xuất hiện những lò gốm bản địa từ thế kỷ 18. Đến cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, nghề gốm nơi đây phát triển mạnh mẽ nhờ nhiều yếu tố thuận lợi:
- Thợ lò tiếng tăm từ lò gốm Cây Mai – Sài Gòn chuyển về lập nghiệp
- Nguồn đất sét dồi dào
- Giao thông thuận tiện cả đường bộ lẫn đường sông (cảng Bà Lụa)
- Nhân lực lao động đa dạng: thợ vẽ, thợ xoay từ Sài Gòn, Lái Thiêu, Biên Hòa tụ họp về
Tên gọi "gốm Lái Thiêu" hình thành do các lò gốm thường tập kết hàng hóa tại cảng Bà Lụa (Lái Thiêu) để phân phối đi khắp Nam Kỳ Lục tỉnh, sang Cao Miên, Lào, và đến thập niên 1960 còn xuất khẩu sang Indonesia, Philippines.
Ba dòng gốm chính
1. Gốm Quảng Đông
Đặc điểm nhận dạng: Chuyên trang trí đình chùa, đồ đặt sân vườn.
Kỹ thuật: Dội men, nung lò củi tạo nên những hỏa biến kỳ lạ. Men độc sắc với các gam màu cơ bản (trắng, vàng, xanh, đen) khi gặp nhiệt độ lửa bất định sẽ tạo ra màu sắc kỳ ảo.
Sản phẩm tiêu biểu: Lu, chậu, thạp tráng men độc sắc; tượng thờ; đôn; chậu cảnh; hũ; cù lao con kê; nồi tay cầm. Phong cách trang trí "nhất thi – nhất họa" (bên thơ – bên vẽ).
Hiệu lò nổi tiếng: Thái Xương Hòa, Quảng Hiệp Hưng, Hưng Lợi, Quảng Hòa Xương.
2. Gốm Triều Châu (Tiều)
Đặc điểm nhận dạng: Đồ dùng nhà bếp, gia dụng, gốm trang trí.
Kỹ thuật: Vẽ men xanh trắng hoặc men ngũ sắc. Cốt gốm láng mịn, nét vẽ khi công bút khi phóng bút rất tài tình.
Sản phẩm tiêu biểu: Tô, chén, đĩa, bình bông, bình đựng nước, chóe có nắp. Đề tài trang trí quen thuộc: con gà, cây chuối, Mẫu Đơn – Trĩ, Phụng ổ.
Hiệu lò nổi tiếng: Vinh Phát, Đào Xương, Duyệt An, Thuận Ký, Nhữ Hợp.
3. Gốm Phước Kiến
Đặc điểm nhận dạng: Đồ dùng chứa đựng kích cỡ lớn, nặng.
Kỹ thuật: Màu men chủ đạo gồm đen, nâu, vàng đậm da bò, vàng ửng da lươn. Nét vẽ chân phương, mộc mạc.
Sản phẩm tiêu biểu: Đèn dầu đậu phộng (dầu lạc), lu, hũ, vịm, chóe rượu, lu đựng nước.
Hiệu lò nổi tiếng: Kiến Xuân, Liên Hiệp Thành, Anh Ký, Quảng Thái Xương.
Vẻ đẹp và giá trị văn hóa
Điểm ấn tượng của gốm Lái Thiêu chính là sự mộc mạc, giản dị, gần gũi với giá cả hợp lý. Mỗi dòng gốm mang một vẻ đẹp riêng:
- Gốm Phước Kiến: Thô mộc, đơn sơ, dân dã
- Gốm Quảng: Xù xì, ráp nhám dưới lớp men, nhưng màu sắc hỏa biến độc đáo
- Gốm Triều Châu: Mượt mà, lả lướt với nét vẽ tài hoa
Vẻ đẹp này gần gũi với lối sống và cách cư xử của người Nam Bộ xưa, nên trong thời vàng son, gốm Lái Thiêu hiện diện khắp nơi – từ trong nhà ra sân vườn, đến bàn thờ tổ tiên.
Câu chuyện nghệ nhân
Nghệ nhân Đinh Văn Bé (sinh năm 1923) là một trong những thợ vẽ tiêu biểu của dòng gốm Triều Châu. Ông vào nghề từ năm 13 tuổi, chuyên vẽ tô con gà phủ men ngũ thái. Điểm đặc biệt: con gà của ông chỉ đứng một chân, khác với những thợ khác vẽ gà đứng hai chân. Hình ảnh con gà, cây chuối quen thuộc với người Nam Bộ khiến sản phẩm này bán rất chạy, "ra bao nhiêu thương lái đến gom đi hết."
Gốm Lái Thiêu ngày nay
Hiện nay, các câu lạc bộ và hội nhóm yêu gốm Lái Thiêu lần lượt ra đời. Tiêu biểu là Câu lạc bộ Cổ vật Thuận An với hơn 30 thành viên, thường xuyên tham gia triển lãm tại bảo tàng để giới thiệu vẻ đẹp gốm Lái Thiêu đến người yêu gốm khắp cả nước.
Giới sưu tầm trong nước còn lần tìm sang tận Philippines, Indonesia để mua về những sản phẩm gốm Lái Thiêu đã xuất khẩu từ những năm 1960-1970, bổ sung cho các bộ sưu tập giá trị.
